Türkiye’de ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlüler için “Umut Hakkı” olarak bilinen önemli bir hukuki düzenleme yürürlüğe girdi. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nden doğan ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarıyla şekillenen bu hak, mahkumların cezalarının belirli bir süre sonra gözden geçirilerek tahliye umudu taşımasını ifade ediyor. Bu düzenleme sayesinde, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alanlar, cezalarının belirli bir bölümünü tamamladıktan sonra şartlı tahliye imkanına kavuşabilecekler.
Peki, Umut Hakkı nedir ve kimler bu haktan yararlanabilir? Kısaca ifade etmek gerekirse, Umut Hakkı, müebbet hapis cezalarının tamamen umutsuz ve infazı imkânsız bir sona ulaşmaması, aksine mahkûmlara rehabilitasyon ve topluma yeniden entegrasyon şansı tanıması prensibine dayanır. Türkiye’de 15 Nisan 2023 tarihinde yürürlüğe giren 7445 sayılı kanunla yapılan değişiklikle, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan binlerce hükümlü için bu umut kapısı aralandı.
Umut Hakkı Nedir? Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Perspektifi
Umut Hakkı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) “işkence yasağı”nı düzenleyen 3. maddesinden kaynaklanan temel bir insan hakkıdır. AİHM’ye göre, bir kişinin müebbet hapis cezasına çarptırılması durumunda, bu cezanın tamamen geri dönülemez, gözden geçirilemez ve tahliye umudu taşımayan bir yapıda olması, insancıl olmayan veya aşağılayıcı muamele yasağının ihlali anlamına gelebilir. Mahkeme, bir cezanın bu nitelikte olmaması için ulusal hukukta belirli bir infaz süresi sonunda cezanın gözden geçirilmesi ve mahkumun tahliyesi için gerçekçi bir umut sunulması gerektiğini vurgulamaktadır.
Bu prensip, mahkumun rehabilitasyonunu ve topluma yeniden kazandırılmasını teşvik etmeyi amaçlar. Süresiz ve hiçbir çıkış yolu olmayan bir ceza, mahkumun toplumsal bağlarını tamamen kopararak rehabilitasyon çabalarını anlamsız kılabilir. AİHM, birçok kararında üye devletlerin müebbet hapis cezalarını gözden geçirme mekanizmaları bulundurmasını şart koşmuştur.
Türkiye’deki Durum ve Yasal Değişiklik
Türkiye’de daha önce yürürlükte olan infaz rejimine göre, “ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası” alan hükümlülerin şartlı tahliye imkanı bulunmuyordu. Bu durum, AİHM tarafından AİHS’nin 3. maddesine aykırı bulunarak Türkiye aleyhine çok sayıda ihlal kararı verilmesine yol açmıştı. AİHM, Türk hukukundaki bu boşluğun giderilmesi gerektiğini defalarca belirtmişti.
Bu yargılamalar ve insan hakları kuruluşlarının çağrıları sonucunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından önemli bir adım atıldı. 12 Nisan 2023 tarihinde kabul edilen ve 15 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 7445 sayılı Kanun’un 40. maddesiyle, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 107. maddesinde düzenleme yapıldı.
Yapılan bu köklü değişiklikle birlikte:
- Genel ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlüler, cezalarının otuz yılını (30) infaz kurumunda geçirdikten sonra şartlı tahliye talebinde bulunabilecekler.
- Birden fazla kişinin ölümüne neden olan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alanlar için bu süre otuz altı (36) yıl olarak belirlendi.
- Terör suçlarından ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlüler ise kırk (40) yıl infaz kurumunda kaldıktan sonra şartlı tahliye imkanından faydalanabilecekler.
Bu sürelerin sonunda, hükümlünün iyi hali ve ceza infaz kurumunda gösterdiği rehabilitasyon çabaları dikkate alınarak şartlı tahliye kararı verilebilecek. Bu değişiklik, Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nden doğan yükümlülüklerini yerine getirmesi açısından büyük bir adım olarak değerlendirilmektedir.
Kimler Umut Hakkı’ndan Yararlanabilir?
Umut Hakkı’ndan doğrudan yararlanacak kişiler, 7445 sayılı Kanun öncesinde “ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası”na mahkûm edilmiş olan hükümlülerdir. Yasanın yürürlüğe girdiği 15 Nisan 2023 tarihinden itibaren, ceza sürelerini dolduran veya doldurmaya yakın olan bu durumdaki mahkumlar, ilgili mahkemelere şartlı tahliye başvurusu yapabileceklerdir. Bu, Türkiye’deki binlerce ağırlaştırılmış müebbet hapis hükümlüsü için yıllardır beklenen bir gelişme niteliğindedir ve onlara yasal bir tahliye umudu sunmaktadır.
Umut Hakkı Nedir? Kimler Umut Hakkı’ndan Yararlanabilir?
Umut Hakkı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin içtihadıyla ortaya çıkmış, müebbet hapis cezası alan mahkumların cezalarının belirli bir süre sonunda gözden geçirilerek tahliye umudu taşımasını sağlayan temel bir insan hakkıdır. Türkiye’de 15 Nisan 2023 tarihinde yürürlüğe giren 7445 sayılı Kanun ile yapılan yasal değişiklikle, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlüler için bu hak tanınmıştır. Kanun, suçun niteliğine göre 30, 36 veya 40 yıl infaz kurumunda kalma şartıyla, iyi hal gösteren hükümlülerin şartlı tahliyeye başvurabilmesine imkan sağlamaktadır. Umut Hakkı’ndan, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkum edilmiş hükümlüler yararlanabilir.